KRO Magazine - September 2008
REPORTAGE: Hoe word je 101?
Onze wens: oud, ouder, oudst
Tekst: Willem Oosterbeek
We leven steeds langer en dat willen we ook graag. Maar wel het liefst zonder ongemakken. En dat lukt alleen als we een stuk gezonder gaan leven.
We worden met z'n allen steeds ouder. Meisjes die vorig jaar zijn geboren zullen gemiddeld 82,3 jaar oud worden. Voor mannen is dat 78 jaar. Dat is een behoorlijke stijging van de levensverwachting. Sinds 1980 worden mannen namelijk gemiddeld 5,5 jaar en vrouwen 3,1 jaar ouder. Aldus het CBS dat deze cijfers onlangs publiceerde. Maar de vraag is natuurlijk: waarom worden we steeds ouder? En waarom worden vrouwen gemiddeld ouder dan mannen?
Professor Jan Hoeijmakers, geneticus aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam, is al zijn hele wetenschappelijke leven bezig met deze vragen. Wat veroudering eigenlijk precies inhoudt, is volgens hem nog niet zo lang bekend en daarom is de vraag waarom we ouder worden op genetisch niveau moeilijk te beantwoorden. 'Het onderzoek naar veroudering is nog maar een paar decennia oud. Wat we zeker weten is dat het geleidelijk aan altijd bergafwaarts met ons gaat. Ons DNA raakt beschadigd, cellen gaan dood en worden niet meer vervangen door nieuwe. Verouderen is dan ook een onontkoombaar en natuurlijk proces.' Maar kunnen we dat proces dan niet op z'n minst wat afremmen? Welzeker kan dat volgens Hoeijmakers. 'Simpel gezegd moet je er dan voor zorgen dat het DNA zo min mogelijk wordt beschadigd. Een concreet voorbeeld. We weten allemaal dat uv-straling slecht is voor ons omdat het onze huid aantast. Je ziet het heel duidelijk bij zeelui: door de zon verweert en veroudert hun huid heel snel. Minder in de zon zitten voorkomt die veroudering en zorgt voor gezonder DNA.'
122 jaar
Ook in ons voedsel komen stoffen voor die ons DNA beschadigen. Hoeijmakers: 'We kunnen voorkomen dat die afbraakstoffen aan ons DNA gaan knagen, door minder te gaan eten. Dat is niet zo vreselijk populair, want we hebben eigenlijk altijd honger.' En lachend voegt hij eraan toe: 'Fastfood is dan natuurlijk helemaal uit den boze.'
Maar er zitten ook goede stoffen in ons voedsel, zogenaamde antioxidanten die er juist voor zorgen dat ons DNA niet wordt aangetast en die het verouderingsproces juist vertragen. Als we die antioxidanten in de juiste doses en in de juiste verhouding tot ons nemen, kunnen we ons leven verlengen.' Hoe groot die doses zijn en hoe de verhoudingen precies liggen, daar wordt op dit moment onderzoek naar gedaan. Grote wonderen hoeven we daar voorlopig nog niet van te verwachten, aldus Hoeijmakers, maar het is wel een eerste stap op de goede weg. 'Voorlopig zeg ik: een gezonde levensstijl — goed eten, niet roken, veel bewegen —, daar gaat het om.'
Waar de grens ligt en hoe oud we maximaal kunnen worden, weten we daarom ook niet, aldus de geneticus. Wat we wel weten is dat Jeanne-Louise Cal- ment, een Franse mevrouw die werd geboren in 1875 en overleed in 1997, 122 jaar en 164 dagen oud is geworden. Dat is het maximum tot nu toe. Een absolute grens is moeilijk aan te geven. Onder ideale omstandigheden zouden we 130, 140 kunnen worden.
Maar dat is meer een slag in de lucht dan een wetenschappelijk onderbouwde bewering.'
Jong oud
Voor Jan Baars, hoogleraar gerontologie — de leer van de veroudering — en schrijver van het boek Het nieuwe ouder worden, is de vraag
`hoe word ik zo oud mogelijk?' amper relevant.
Zijn centrale stelling luidt: het gaat er niet om hoe oud je wordt, maar om de kwaliteit van het ouder worden. 'We zijn erg gericht op het bereiken van een hoge leeftijd, maar wat heb je daaraan als de kwaliteit van het leven laag is?'
Volgens Baars is er met betrekking tot het proces van veroudering tegenwoordig iets bijzonders aan de hand. 'Omdat we steeds ouder worden, verloopt dat proces steeds langzamer. Vroeger was iemand van veertig al een oude man of vrouw. In de derde wereld is dat nog steeds zo. In Nederland is iemand van veertig tegenwoordig nog jong. Maar, en dat is de paradox, vanuit maatschappelijk perspectief gezien worden we wel op steeds jongere leeftijd oud! Als 40- plusser bijvoorbeeld ben je al oud en kom je amper meer aan de slag op de arbeidsmarkt.'
Volgens Baars wordt de discussie over veroudering ook veel te veel beperkt tot een boekhoudkundig probleem. 'Het gaat tegenwoordig alleen maar over geld, over de vraag of we de grijze golf wel kunnen betalen, terwijl het de hoogste tijd wordt veel meer de nadruk te leggen op de vraag: wat is goed ouder worden?'
Vrouwen en mannen
Natuurlijk heeft het feit dat de levensverwachting in Europa verdubbeld is, veel te maken met de leefomstandigheden hier. Baars: 'De gezondheidszorg is een stuk beter dan vroeger, we hebben beter voedsel tot onze beschikking, we doen minder zwaar werk en onze omgeving is minder vervuild. Dat is in de derde wereld vaak niet het geval. Dus gaan mensen daar eerder dood.'
Dat mannen gemiddeld eerder overlijden dan vrouwen is niet alleen in Nederland zo, maar is een wereldwijd fenomeen. 'Kennelijk is hier sprake van evolutionaire bevoordeling van de vrouw. Dat heeft vooral te maken met de zorg voor het nageslacht, denkt men nu. Vrouwen dragen daar meer toe bij dan mannen en moeten dus langer in leven blijven. Ze zijn belangrijker voor de instandhouding van de soort. Het is in ieder geval niet cultuurgebonden, want zonder uitzondering worden overal ter wereld vrouwen ouder dan mannen.'
Het verschil in levensverwachting tussen mannen en vrouwen wordt overigens wel kleiner, zoals ook de CBS-cijfers aantonen. De laatste dertig jaar zijn de mannen er gemiddeld 5,5 jaar op vooruitgegaan tegen de vrouwen 3,1. Volgens Baars heeft dat alles te maken met het feit dat vrouwen meer slechte gewoonten overnemen van mannen. `Ze roken bijvoorbeeld meer en ze hebben meer dan vroeger te maken met werkstress. Dan is een korter leven het resultaat.'
Jan Baars, Ph. D. --- info@janbaars.nl
