Trouw - 22 oktober 2010
Ouder worden is nu meer
deel van het leven
‘Waar ben ik? Hoe ben ik hier gekomen?’ Deze existentiële vragen stelt Geertruide, ’Trui’, van der Veen zich aan het begin en aan het eind van ‘De grote zaal’. Dit boek, geschreven door Jacoba van Velde en uitgekomen in 1953, is door de CPNB gekozen tot boek van de publiekscampagne Nederland Leest, die vandaag begint.
‘De grote zaal’ gaat over een vrouw (74) die begin jaren vijftig van de vorige eeuw met een beroerte belandt in wat toen een rusthuis heette. Trui beseft gaandeweg dat ze nooit meer uit dat tehuis komt en daar eenzaam zal moet wachten op haar dood. Ze ligt op een kleine zaal met zes andere vrouwen en het wordt al snel duidelijk dat als je naar de grote zaal wordt overgebracht, het snel is afgelopen met je. Trui ondergaat een lijdensweg, fysiek, maar vooral ook geestelijk.
Dat proces wordt beeldend en indringend beschreven in innerlijke monologen, die afgewisseld worden met monologen van haar dochter Helena. Zij moet haar moeder op een gegeven moment achterlaten omdat zij haar eigen leven leidt in Parijs, samen met haar man Jean, kunstenaar. Een tegenpool van haar moeder, maar de wederzijdse liefde tussen moeder en dochter is onvoorwaardelijk.
Trouw vroeg filosoof en hoogleraar gerontologie Jan Baars (63) het boek te lezen en van commentaar te voorzien. Is het boek gedateerd, qua denken over ouder worden, of zijn er gelijkenissen te trekken met bijvoorbeeld de wijze waarop zieke ouderen in deze tijd verzorgd worden in verpleeghuizen?
“Het boek beschrijft de eenzaamheid van een oude vrouw in een krachtige eigen stijl. De levensvisie die eruit spreekt is sterk beïnvloed door het existentialisme van die tijd en de invloed van Samuel Beckett. In die lijn wordt het samen leven ontmaskerd als wezenlijk eenzaam; er is een indrukwekkende passage waarin het leven in de schaduw wordt gesteld van dat ene uur van de waarheid waarin niemand je meer zal helpen en je volledig eenzaam bent. Ervaringen van eenzaamheid zijn geenzins iets om te bagatelliseren maar hoeven niet de essentie van het leven uit te maken. Weliswaar hoort eenzaamheid bij het leven en moet je veel alleen doormaken, ook het sterven, maar dat hoeft niet in eenzaamheid te gebeuren. De hel, dat zijn niet altijd de anderen, zoals de existentialist Sartre zei; de afwezigheid van anderen kan ook een hel zijn”
“Datgene wat Trui meemaakt wordt beschreven als een diepe eenzaamheid die echter doorkruist wordt door een schrijnende behoefte om alleen te kunnen zijn. Aangezien moeder noch dochter geld hebben zijn alleen de zalen in het rusthuis beschikbaar en daar bestaat geen enkele mogelijkheid om je terug te trekken. De ouderenzorg van de jaren ’50, van voor de verzorgingsstaat, wordt in schrille tonen neergezet; ook in die zin is het een document van die tijd. Maar er zijn nog steeds verpleeghuizen waar meerdere mensen op één kamer moeten verblijven. De zorg is nog steeds een bron van zorg.”
“Er is in het boek eigenlijk geen begrip van ouder worden, alleen maar van ‘oud zijn’ en dat wordt gelijkgesteld met hulpeloosheid, in het geval van de hoofdpersoon met het krijgen van een beroerte. In zo’n statische opvatting van ‘oud zijn’ is geen ruimte voor ouder worden als een proces dat een belangrijk deel van het leven uitmaakt, zoals tegenwoordig steeds meer het geval is.”
“Het boek is ook een verhaal over een sociale ongelijkheid die niet alleen de geschiedenis van het ouder worden doortrekt, maar juist nu ook weer actueel wordt, nu een groter deel van de zorg weer door zorgbehoevenden betaald zal moeten worden. Er zijn wel veel rijke ouderen die extra luxe en zorg kunnen betalen, maar ook veel ouderen die dat niet kunnen. Veel discussies daarover versluieren dat problem; dan lijkt het alsof alle babyboomers hoog opgeleid en welgesteld zijn terwijl er in die generatie ook veel zijn die niet gingen studeren, maar al vroeg gingen werken. En al blijkt een hoog percentage van hen een aanvullend pensioen te hebben, vaak is dat niet zo hoog”.
Een andere thematiek in het boek die Baars opviel is de schaamte over het uiterlijk van ouderen: “Trui moet één keer per week in bad. Dat vindt ze verschrikkelijk. Ze schaamt zich voor haar lichaam, dat vroeger zo gestroomlijnd en gespierd was. Deze idealisering van jeugdige schoonheid wordt tegenwoordig zodanig op de spits gedreven dat zelfs jonge mensen kunnen voelen dat ze tekortschieten. Dat geldt zeker voor ouderen zijn: in Nederland moeten oudere vrouwelijke (maar ook mannelijke) presentatoren van de buis verdwijnen omdat ze te oud worden gevonden. Wat dat betreft doet de BBC dat bijvoorbeeld beter”.
In ‘De grote zaal’ maken de bewoonsters van het rusthuis voor vrouwen elkaar behoorlijk het leven zuur. Ook dat is blijkbaar van alle tijden, constateert Baars. Ook de huidige generatie bewoners van zorginstellingen maakt weinig contact met elkaar. Ze zitten te vaak maar op hun kamertje, te wachten op de (klein)kinderen die (te) weinig langskomen en zouden meer kunnen investeren in elkaars gezelschap.”
Tot slot viel hem in het boek vooral de angst voor de hel op. Baars: “Trui was niet christelijk meer, maar was wel christelijk opgevoed. Moeder en dochter hebben nachtmerries over de hel waar duivels ze aan vorken prikken en in het vuur gooien. De laatste kwellende vraag van de moeder aan de dochter is of er wel een hemel is. Tegelijkertijd is de existentiële angst voor de dood en het hulpeloos overgeleverd zijn aan anderen ook de kracht van het boek.”
Jan Baars, Ph. D. --- info@janbaars.nl
