Follow Jan via TwitterRTL-Nieuws en de misleidende dramatisering van berichten over ouderen
In augustus 2007 benaderde RTL-Nieuws me om een reactie te geven op een onderzoek dat ze door TNS-NIPO hadden laten uitvoeren. Daarin werden vragen gesteld over de relaties van ‘40-plussers’ met hun ouders. Er kwam onder meer uit naar voren dat deze veertigers vonden dat ze door tijdsgebrek te weinig toekwamen aan bezoek aan hun ouders. Dit werd door RTL-Nieuws in verband gebracht met een nieuwe particuliere thuiszorg organisatie ‘huur-een-dochter.nl’ (een benaming om over na te denken) die tegen betaling op bezoek gaat bij thuiswonende ouderen.
Uit het onderzoek bleek dat de ouders van de veertigers nog relatief jong zijn: bijna driekwart van hen is nog geen 75 jaar oud. In bijna alle relaties tussen de veertigers-kinderen en hun ouders is er sprake van wederzijdse hulp. In ongeveer de helft van de gevallen is deze hulprelatie zelfs evenwichtig: ouders en kinderen helpen elkaar evenveel.
Aan mij werd de vraag gesteld, hoe het komt dat deze veertigers, die meestal een goede relatie met hun ouders hebben, toch niet voldoende toekomen aan bezoek. De strekking van mijn antwoord was dat dit alles te maken heeft met een in korte tijd nogal veranderde organisatie van de levensloop. In de laatste decennia zijn meer kinderen hogere opleidingen gaan volgen en deze duren vaak zo lang dat ze pas op de arbeidsmarkt komen als ze al enigszins ‘in de twintig’ zijn. Om van hun jonge, ongebonden leven te kunnen genieten en eerst iets van een carriere op te kunnen bouwen wordt het kinderen krijgen veelal uitgesteld. In Nederland heeft dit, in vergelijking met de omringende landen, extreme vormen aangenomen: vrouwen krijgen gemiddeld hun eerste kind pas nadat ze 30 jaar oud geworden zijn. Vervolgens zijn de levens van de dertigers en veertigers buitengewoon druk, want ze willen niet alleen ‘leven in de breedte’ maar ook in materieel opzicht moet er in korte tijd van alles worden opgebouwd en betaald, waarvoor hard gewerkt moet worden: de woning, de opvoeding van de kinderen, vakanties, sparen voor het pensioen, enz.. Dit moet allemaal in korte tijd gebeuren want we worden steeds eerder ‘oud’ genoemd; met alle risico’s van dien als iemand werkloos wordt. Zelfs de veertigers worden tegenwoordig al tot de ‘oudere werknemers’gerekend en zijn in dit opzicht al kwetsbaar. In dit ‘spitsuur van het leven’ schieten bezoeken aan de ouders er natuurlijk wel eens bij in.
Vanuit meerdere gezichtspunten zou het goed zijn om de 'normale volwassenheid' niet in die periode tussen 25 en 45 jaar te proppen maar mensen meer tijd te gunnen om hun leven te leiden, zonder ze op te jagen door ze steeds eerder tot "oudere" te bombarderen. Desondanks blijkt uit het bovengenoemde onderzoek dat 25% van de veertigers hun moeders enkele malen per week ziet; 24% ziet ze minstens eenmaal per week en nog eens 24% legt enkele malen per maand een bezoek af. Toch zouden de veertigers graag meer bezoeken willen brengen: 40% voelt zich daarover schuldig. Al met al spreekt uit deze cijfers geenszins de onverschilligheid die in de nieuwsuitzending wordt aangeklaagd.
Deze situatie wordt wel eens in verband gebracht met het ontstaan van de ‘Sandwich-generatie’ die ingeklemd zou zijn tussen de zorg voor de eigen kinderen en hun verzorgingsbehoeftige ouders. Ik heb daar in het interview twee bezwaren tegen geopperd. Mijn eerste bezwaar is dat deze problematiek van stelselmatige overbelasting niet zozeer kenmerkend is voor een specifieke generatie (zoals weleens gesproken wordt van de ‘stille’ generatie, de ‘protestgeneratie’ enz.) maar dat ze een gevolg is van een specifieke levenslooporganisatie waarmee alle generaties te maken krijgen zolang de levensloop op deze manier ingericht blijft. Mijn tweede bezwaar is dat degenen die nog voor hun eigen kinderen zorgen meestal zelf nog geen verzorgingsbehoeftige ouders hebben, want hun ouders zijn doorgaans nog relatief jong. De opvatting dat iedereen die ouder is dan 60 of 70 jaar gebrekkig zou zijn is niet meer dan een vooroordeel.
Na op verzoek van RTL-Nieuws het onderzoeksverslag gelezen te hebben en de aan mij gestelde vraag te hebben beantwoord is het (zacht gezegd) merkwaardig om te zien hoe RTL-Nieuws vervolgens dit onderzoek en mijn commentaar erop presenteert.
De uitzending opent met de uitspraak: “Laat de staat maar voor bejaarden zorgen – zeggen de kinderen!” Deze dramatische introductie is al een behoorlijke vertekening van datgene wat uit het onderzoek naar voren komt. In het onderzoek werd gevraagd wie het eens of oneens was met de volgende uitspraak “De overheid moet meer zorg overnemen omdat mensen van mijn leeftijd het nu veel drukker hebben dan vroeger”. Het gaat hier om ‘zorg’ in zijn algemeenheid, dus bijvoorbeeld ook om kinderopvang (geen onbelangrijk probleem voor de veertigers). Vervolgens blijkt slechts 12% van de veertigers het helemaal eens te zijn met deze uitspraak; 35% van hen is het hier ‘enigszins mee eens’, maar 46% is het hier ‘enigszins’ of ‘helemaal mee oneens’. Waarop de in de uitzending vermelde uitspraak, dat 52% het eens zou zijn met de stelling “Laat de staat maar voor bejaarden zorgen” gebaseerd is blijft duister.
Maar de rapportage is vooral misleidend omdat er een dramatisch (maar grotendeels verzonnen) verband wordt gelegd tussen hoogbejaarde verzorgingsbehoeftige ouderen in een tehuis en de ondervraagde ‘veertigers-kinderen’. Men vond het zelfs nodig om niet alleen de ‘veertigers’ ter verantwoording te roepen, maar zelf ook ‘dertigers’, hoewel deze leeftijdscategorie zelfs niet in het onderzoek betrokken was. De uitdrukking ‘sandwichgeneratie’ vond men blijkbaar zo goed klinken dat deze in de uitzending werd overgenomen om er de ‘dertigers’ en ‘veertigers’ mee te karakteriseren, ondanks mijn in het interview uitgelegde bezwaren. Het is, gezien de hoge leeftijden van de dames die in de uitzending geïnterviewd werden, echter onwaarschijnlijk dat hun kinderen ‘dertigers’ zouden zijn. Hoe weinig de uitzending te maken had met het TNS-NIPO onderzoek, waarvan het de resultaten pretendeerde te presenteren, wordt duidelijk als we zien dat uit dat onderzoek bleek dat de ouders van de veertigers – die zoals gezegd relatief jong en vitaal zijn - zich behoorlijk goed kunnen redden en vrijwel allemaal (98%- de resterende 2% valt in de categorie "onduidelijk") zelfstandig wonen. En dus niet in een verzorgingstehuis, zoals de uitzending suggereert.
Het is goed dat RTL-Nieuws aandacht heeft voor mogelijke misstanden in de zorg voor ouderen en voor hun mogelijke eenzaamheid, maar de misstand die in deze uitzending aan het licht komt is vooral een door RTL-Nieuws zelf gecreëerde, hoogst bedenkelijke beeldvorming omtrent ouderen, alsof deze allemaal - als ‘bejaarden’- verzorgingsbehoeftig zijn en eenzaam in verpleeghuizen verblijven. En dit alles onder het mom van berichtgeving over wetenschappelijk onderzoek.
Zo onstaat minstens de schijn dat je als wetenschapper wordt gebruikt om materiaal te verschaffen voor een sappige en dramatische rapportage, waarbij er weinig belang wordt gehecht aan de uitkomst van het onderzoek.
Ik heb uiteraard de RTL-Nieuws redactie om een verantwoording gevraagd en kreeg als antwoord dat ik gelijk had en dat er bij deze uitzending ‘zo ongeveer alles’ was misgegaan en dat ze hun excuses aanboden. Bij mij blijft echter de prangende vraag achter waarom de kijker niets merkt van deze inkeer en of dit echt wel de enige keer is dat zoiets gebeurt.
Jan Baars, Ph. D. --- info@janbaars.nl
