Follow Jan via TwitterFNV kader - Mei 2002
Langer gezond werken
door Karin Bojorge
Uitgeputte jongeren werken zich kapot, gezonde ouderen worden uitgerangeerd. In wat voor absurde wereld leven we eigenlijk, vraagt ouderenhoogleraar Jan Baars zich af. De filosoof en socioloog pleit voor afschaffing van de pensioenplicht.
"Oud? Wat is nou eigenlijk oud?", vraagt Jan Baars, zelf 54, zich af. "Vroeger was je pas oud als je helemaal op was. Als je geestelijk of fysiek niet meer in staat was om te werken. Los van leeftijd. Aan het eind van de negentiende eeuw kwam de Duitse staatsman Bismarck, om de arbeiders te paaien, op het idee om hen uitzicht te geven op een pensioen. Overigens pas bij het bereiken van een leeftijd van 70 jaar. Wat praktisch niemand in die tijd haalde."
Deze koppeling van oud zijn aan de leeftijd waarop je met pensioen gaat, heeft rare consequenties, stelt Baars, die sinds 1 september bijzonder hoogleraar is aan de Universiteit voor Humanistiek. "In de jaren tachtig stopten enorm veel mensen al vanaf een jaar of vijftig met werken. Ze gingen in de WAO of met de vut. Maar de definitie bleef hetzelfde. Mensen worden dus zogenaamd steeds vroeger oud."
Een absurde situatie, vindt Baars. "Mensen leven juist steeds langer en gezonder. In de laatste honderd jaar is de levensverwachting van mannen maar liefst verdubbeld. En toch word je steeds jonger als oud bestempeld." Met de nodige gevolgen, stelt hij. "Met veertig word je tegenwoordig al beschouwd als een oudere werknemer. Terwijl je dan nog zo'n veertig jaar te leven hebt." Dat werknemers oud zijn als de eerste grijze haren arriveren, zit niet alleen tussen de oren van werkgevers, maar ook van werknemers, stelt Baars. "Bijna niemand in Nederland werkt nog tot zijn 65ste. Terwijl je ook tot ver na die leeftijd met plezier zou kunnen doorwerken. Mensen willen zo vroeg mogelijk stoppen. Waarom? Omdat mensen oud worden nog steeds associdren met aftakeling. 'Laat ik zolang het nog kan maar van mijn leven genieten', is de gedachte. Mensen denken dat het leven leuk is tot een jaar of zestig en dat het daarna tobben wordt."
Aftakeling
Zo erg is het niet, stelt Baars. "Maar 1,5 procent van de ouderen lijdt aan ernstige geestelijke aftakeling. Het lijkt veel meer, omdat er zoveel discussie is over de kosten van juist die zorg." Ook recent onderzoek naar de werking van het geheugen van ouderen is bemoedigend, stelt Baars. "Het blijkt dat mensen van diep in de zeventig nog allerlei nieuwe dingen kunnen leren."
Het ergste is dat je de aftakeling juist een handje helpt door je activiteiten te veel in te perken. "Mensen die stoppen met werken, komen in een veel kleiner wereldje terecht. Er wordt minder van ze gevraagd, daardoor gaat het geheugen achteruit, ze worden minder actief. En alle functies die niet worden gebruikt, gaan achteruit. Mensen die actief blijven, dus bijvoorbeeld op een verantwoorde manier doorwerken, blijven ook langer gezond." Als het aan Baars ligt, werken ouderen die dat willen in de toekomst veel langer door. "De truc is natuurlijk om mensen verantwoord te belasten. Dat geldt niet alleen voor ouderen, maar voor iedereen." Want met de gewoonte om mensen de helft van hun leven als oud te beschouwen, is nog een nieuw probleem ontstaan, analyseert Baars. "De periode dat mensen als 'normale' werknemers worden beschouwd ligt tussen de 25 en 45 jaar. In die tijd moeten ze dus keihard werken, carriere maken en meestal ook nog kinderen zien op te voeden. Dat levert enorme stress op. Zeker ook voor vrouwen. Zie de WAO-instroom. Mensen worden afgebrand in die periode. Dat heeft niets met leeftijd te maken, maar alles met overbelasting. Tegelijkertijd zet je iedereen boven de 45 op een dood spoor, je geeft ze geen uitdagingen meer. Nog een reden dat mensen willen stoppen met werken zodra de mogelijkheid zich voordoet." De hele discussie over de vergrijzing en de betaalbaarheid van de zorg is zinloos als er niets aan deze levenslooporganisatie wordt gedaan, vindt Baars. "Als je bevolking zo is veranderd, dan moet je ook de structuren veranderen. Je kunt niet blijven doen alsof het maar om een beperkt deel van de bevolking gaat. Deze maatschappij maakt mensen ziek."
Een van die structuren is de koppeling van pensioen aan stoppen met werken. "Waarom vastleggen in cao's dat werknemers er met 65 jaar uit moeten? Wat is er tegen dat een gezonde 75-jarige deels pensioen heeft en deels blijft werken? Werk betekent ook status, maatschappelijke erkenning, contacten. Waarom moet je mensen dat afnemen? Ik pleit voor afschaffing van de regel dat je met 65 moet stoppen met werken." Baars voorbeeld is de Verenigde Staten. "Ik heb daar collega's van diep in de zeventig. En die hangen er niet maar een beetje bij. Nee, die draaien volop mee." Baars is ervan overtuigd dat dat overal waar geen zware lichamelijke arbeid wordt verricht mogelijk is. "De arbowetgeving is er al steeds meer op gericht dat mensen hun werk langdurig kunnen blijven doen." Werknemers die wel zwaar werk doen, moeten op tijd overschakelen op minder belastende arbeid, stelt Baars. "Dus niet wachten tot ze helemaal op zijn en in de WAO belanden."
Baars heeft wel begrip voor de angst bij werknemers en bonden voor het loslaten van het traditionele pensioenstelsel. "Mensen associdren het met het verlies van opgebouwde rechten. Maar dat is helemaal niet nodig. Het pensioen dat je hebt opgebouwd, blijft het pensioen dat je hebt opgebouwd. Je kunt er hoogstens meer hij krijgen als je blijft werken. De AOW wordt zelfs beter financierbaar als mensen langer werken. Als Lodewijk de Waal roept dat hij bang is voor een hellend vlak, dan is dat politieke retoriek."
Reisverlof
De hoogleraar pleit er niet voor dat werknemers altijd fulltime werken, dus ook niet na hun 65ste. "Mensen stoppen nu vaak met werken omdat ze graag een grote reis willen maken. Maar dat blijf je niet tien, twintig jaar doen. Waarom niet een jaartje reisverlof en dan weer aan het werk? Of parttime met pensioen en een studie erbij?"
Het 'blokjesdenken' moet aan de kant, vindt Baars. "Waarom moet het leven opgebouwd zijn uit eerst een opleiding volgen, vervolgens een periode werken en tenslotte een lange tijd vrij? Die blokjes moeten het hele leven naast elkaar lopen."
Dus ook levenslang studeren: "Het is duidelijk dat beroepskwalificaties verouderen. Dat moet je dus regelmatig bijhouden. En niet alleen in de jonge jaren. Ook op een leeftijd van veertig, vijftig, zestig. Dat houdt mensen scherp. Het is voor een twintiger net zo goed een investering als voor een zestiger." Werkgevers zouden ook hun houding ten opzichte van parttime werken moeten veranderen, vindt Baars. "Nu is nog de regel: als je parttime gaat werken, sta je buiten spel voor promotie. Als je in je eentje minder gaat werken, zit je dus in de val." Baars heeft het genoeg meegemaakt in zijn omgeving. "Vrouwen van wie je dacht: die worden zeker hoogleraar. Maar dan kregen ze kinderen en hadden blijkbaar geen zin om die fulltime naar de creche te brengen. En dan werd het niks meer."
Hetzelfde probleem geldt voor zaken als zorgverlof, constateert de hoogleraar. "Verlof wordt vaak direct gekoppeld aan vrouwen die moeten zorgen. Vrouwen van wie men denkt dat ze toch geen carriere willen maken. Als je wel carriere wilt maken, moet je dus vooral geen zorgverlof opnemen. Met als gevolg dat er nog niks terecht komt van minder stress of een meer ontspannen loopbaan."
Dat het bijzonder lastig is dit soort denkbeelden en structuren te veranderen, erkent Baars ten volle. "Ik wacht al vijftien jaar op een omslag. Want het kan zo niet verder gaan. Misschien is het wensdenken. Maar alle belangrijke politieke veranderingen beginnen met een wens, die voortkomt uit een probleem. Ik geeft toe, op de korte termijn zal het niet gebeuren. Helaas heeft niemand de magische sleutel." De vakbonden kunnen in ieder geval proberen om hun rol te spelen, zegt Baars. "In de jaren tachtig hebben de bonden zich tamelijk naief opgesteld door mee te werken aan het afdanken van grote groepen oudere werknemers. Het zou fijn zijn als ze dat nu niet zouden doen."
Jan Baars, Ph. D. --- info@janbaars.nl
Download PDF 