Follow Jan via TwitterTellus, magazine voor VROM-medewerkers - November 2003
Grijs
(DOOR MARIEKE VAN GILS. FOTO'S: CHRIS BONIS)
VROM wordt grijzer. De babyboomgeneratie, een flink deel van het p-bestand, komt op leeftijd. De kans bestaat dat de bezuinigingen de vergrijzing nog een handje helpen. Is dat erg?
De paradox van de steeds jongere oudere, zo noemt hoogleraar filosofie Jan Baars het. Vergeleken met 150 jaar geleden leven we twee keer zo lang, maar de leeftijd waarop we `oud' worden genoemd, daalt vanaf de jaren tachtig gestaag. Vijfenveertig, vijftig, dan ben je er wel zo'n beetje. Volgens Baars, gespecialiseerd in ouder worden, zette die daling in op de werkplek. "Daar is leeftijd een kostenpost: een oudere heeft bijscholing nodig, maar verdient die niet meer terug." Hoe sneller de vooruitgang, hoe sneller je de seniorenstatus bereikt.
Bij VROM stijgt het aantal medewerkers van 55 jaar en ouder ieder jaar. In 2002 werkten er zo'n 600 mannen en 200 vrouwen van die generatie. De gemiddelde leeftijd bij VROM is 44. Het oudst zijn de mannen bij DG Wonen (gemiddeld 48,2 in 2002) en het jongst de vrouwen bij de Rijksgebouwendienst (38,8). Hoewel VROM wel streeft naar een divers personeelsbestand, heeft het ministerie geen specifiek ouderenbeleid.
Toch is het aantal oudere medewerkers de laatste tijd een issue. De `oudere ambtenaar' duikt op in landelijke media, maar ook aan de lunchtafel. De geluiden zijn tegenstrijdig: moeten deze ervaren collega's langer doorwerken of juist plaatsmaken voor jonge honden of vossen?
EERDER STOPPEN
De bezuinigingen die ZEUS en het kabinet van VROM vragen, maken het onderwerp actueel. Het anciënniteitsprincipe-ambtenaren die `te veel' zijn, worden aangewezen als herplaatsingkandidaat, waarbij degene met het minst aantal jaren in overheidsdienst het eerst aan de beurt is - staat ter discussie. Uit onderzoek van het blad Binnenlands Bestuur blijkt dat driekwart van de 1500 ondervraagden het last-in-first-out-principe liever kwijt dan rijk is. Afwijken van het anciënniteitsbeginsel mag alleen in overleg met de bonden. Een alternatief is selectie op kwaliteit: wie het meest geschikt is voor een functie, mag blijven. Binnen de rijksoverheid gebeurt dit nog niet, in het bedrijfsleven wel.
De stand van zaken bij VROM: de bestuursraad stelt voor het anciënniteitsprincipe te handhaven. Wel willen de leden voorkomen dat de `pijn' oneerlijk verdeeld wordt over de organisatie. Ze kijken nog hoe dat kan. Oudere werknemers zijn ook om een andere reden in het nieuws. Minister Remkes van Binnenlandse Zaken wil, in verband met de bezuinigingen op de rijksambtenarij, vroeg uittreden stimuleren. Departementen kunnen een 57+ regeling invoeren, waardoor eerder stoppen om zo werknemers te behouden, financieel aantrekkelijker wordt. Remkes benadrukt dat dit kortetermijnbeleid is. Op lange termijn wil hij juist langer doorwerken bevorderen om de verzorgingsstaat betaalbaar te houden. Hij formuleert zijn visie overigens niet altijd even gelukkig. Een week voor de behandeling van zijn voorstel in de Kamer, zei hij nog: "Een nog eenzijdiger ofwel vergrijsder personeelsbestand heeft negatieve gevolgen voor de kwaliteit van de dienstverlening." Dat brengt ons bij een interessante vraag. Is een jonge ambtenaar beter dan een oude?
GENETIC DRIFT
De proef op de som. Op de elfde verdieping van de D-beuk huist een afdeling waar twee onderwerpen centraal staan: genetisch gemodificeerde organismen (ggo's) en straling. Het eerste onderwerp is in handen van medewerkers met een gemiddelde leeftijd van begin dertig, en het tweede berust bij meest vijftigplussers. Die oudere medewerkers hebben zich verschanst in traditionele kamers. Aan het eind van hun gang geeft een rode deur toegang naar de kantoortuin van de jongere generatie.
De verklaring voor het leeftijdsverschil is snel gevonden. Hinse Boonstra (28): "Ggo's zijn nu onderwerp van actuele maatschappelijke discussie. Twintig jaar geleden gingen mensen tegen kerncentrales op de barricaden." Mirjam Wagensveld (28) en Aukje Olthuis (26) knikken. Denken de drie dat ze hier over vijfentwintig jaar nog zitten? Aukje: "Ik wil nergens zo lang blijven. Ik zou bang zijn cynisch te worden."
De oudere collega's kunnen best wat van hen leren, denken ze. Aukje: "Dat het belangrijk is een frisse blik te hebben. Ik bel nu al soms een kennis om te vragen of iets `normaal' is. Voor je het weet evolueer je in je eigen wereldje." In koor: "Genetic drift!" Mirjam legt uit: "Dat is een gevaar voor de overheid: dat ambtenaren afdrijven van `gewone' mensen en zich apart van hen ontwikkelen. Er moet af en toe nieuw bloed bij."
Over de bezuinigingen zijn ze eensgezind. Niet alle jongeren mogen weg. "Ik snap wel dat ouderen moeilijker een nieuwe baan kunnen vinden", aldus Hinse, "maar de kwaliteit van de organisatie staat voorop, niet het wel en wee van medewerkers."
PIONIEREN
Dat is hoe de jongeren hun werk ervaren. Maar hoe zit het bij team `straling'? Erg happig op een interview zijn ze daar niet. Ze voelen zich niet oud, voelen zich dus ook niet aangesproken. Han Lith (59) wil wel wat zeggen. Hij werkt 25 jaar bij VROM. Verschil tussen jong en oud? Ach, hij kan zich nog steeds ergeren aan de bureaucratie. "Toen ik hier begon was het anders. Dat zat `m vooral in de organisatie: het was pionieren. Dat is voorbij."
Is hij langzaam gewend geraakt aan de hiërarchie, de parafen-cultuur? Kan hij daardoor relativeren? "Ik weet niet of het relativeren is. Het is meer een kwestie van eelt op je ziel. Soms denk ik dat ik te lang ben blijven zitten. Toen ik begon dacht ik vijf jaar te blijven, maar ik had het goed naar mijn zin. Opeens blijkt dan dat je er zo lang zit, dat wegkomen moeilijk is." Van zijn verkenning van de arbeidsmarkt leerde Lith dat je als ambtenaar makkelijk van onderwerp kunt switchen. "Hoewel materiekennis waardevol is, vooral in onderhandelingsposities, is het zeker zo belangrijk om de weg in een organisatie te kennen als je bepaalde doelen wilt bereiken." En dat wil Lith, nog steeds.
Ouderen zijn ook jong geweest. Idealen verslijten niet. Aan de andere kant: eelt en genetic drift liggen op de loer. Ideaal is waarschijnlijk de goede mix: jong houdt oud jong en oud leert jong de weg.
TEGENGESTELD
Pieter Bloemen (DGR) weet dat als geen ander. Hij heeft van de Bestuursraad opdracht gekregen een voorstel te doen voor VROM-breed kennismanagement. Aanleiding: de bezuiniging, maar ook de aanstaande vergrijzing. Hét moment om generaties met elkaar in contact te brengen en te voorkomen dat kennis verloren gaat of veroudert. In de maandelijkse bijeenkomsten van de acht kennisnetwerken bij DGR, spelen senioren een sleutelrol, merkt Bl0emen op. "Senioren hebben niet zozeer meer inhoudelijke expertise, maar vooral meer ervaringskennis. Ze weten bijvoorbeeld hoe je provincies kan betrekken bij het totstandkomen van een nota."
Het beeld dat jongeren vernieuwend zijn en ouderen ingedut, blijkt hardnekkig. Niet in de laatste plaats doordat in de discussie over anciënniteit, `kwaliteit' als alternatief wordt opgevoerd. "Daard0or lijken het tegengestelden", verzucht Sjaak Sibbing, voorzitter van de GOR. "Maar dat is natuurlijk onzin."
Toch ziet ook Sibbing de voordelen van een systeem dat kiest voor de meest geschikte medewerker, in plaats van de langst zittende. "Dat systeem moet dan wel objectief te maken zijn, en zover is het bij de rijksoverheid nog niet. Functioneringsgesprekken bestaan al tientallen jaren, maar ze worden nog altijd niet goed en vooral meetbaar uitgewerkt. Voor er een kwaliteitssysteem is dat we kunnen gebruiken bij een reorganisatie, zijn we zeker tien jaar verder."
De GOR heeft officieel geen rol in de onderhandelingen over anciënniteit en een eventuele 57+ regeling. Die worden door de b0nden gevoerd. Toch krijgt GOR-lid Frans Buul regelmatig vragen over de laatste. Zijn persoonlijke mening: "Echt aantrekkelijk is de 57+ regeling zelden, zeker niet voor mensen die later bij de overheid zijn gekomen. De opbouw van je pensioen stopt."
Overigens benadrukt Buul dat het geen recht betreft. "Er gelden strikte voorwaarden. Je komt alleen in aanmerking als er iemand anders mag blijven doordat je weggaat. De SG maakt in ieder individueel geval een afweging."
STRESS VERDWIJNT
Bovendien: wat is oud? Hoogleraar Baars besluit met een opbeurend woord. Juist in een kenniseconomie doen ouderen het relatief goed, dankzij hun kennis en ervaring, stelt hij. Ook jongeren profiteren als werknemers langer doorwerken. "De stress van tussen je dertigste en veertigste carrière moeten maken, verdwijnt."
En uiteindelijk, denkt Baars, zal ook het imago van oudere werknemers wel bijtrekken. "Ik hoop dat de waardering vanzelf komt naarmate er meer ouderen zijn. Dat die zich niet zullen laten ondersneeuwen." Dan moeten we van de hoogleraar wél opletten voor internalisering. "Het gevaar bestaat dat je jezelf bij 50 als ouwe zak gaat zien, omdat je van jongs af aan zo tegen die generatie hebt aangekeken."
Voor meer uitleg over de 57+ regeling kijk op de GOR-site op Vera
ANDRE KARTOMO (56)
Dienstjaren: bijna 30
Is nu: medewerker interne controle
Eerder stoppen of langer doorwerken: "Zodra ik de mogelijkheid krijg, stop ik. Dan kan ik vaker op mijn kleinkinderen passen. Bovendien geef ik dan jongeren hier een kans."
Boodschap aan jongeren: "Blijf jezelf en denk positief!"
BONITA SPAANS (61)
Dienstjaren: 35
Is nu: medewerker van de afdeling FlexChange
Eerder stoppen of langer doorwerken: "Ik wil nog wel tien jaar door. Ik heb veel hobby's en vrienden hoor, maar voor je het weet word je toch een beetje wereldvreemd."
Boodschap aan jongeren: "Niet zeuren over schalen, het gaat erom dat je je werk léuk vindt."
WIL AKKIES (54)
Dienstjaren: 26
Is nu: staffunctionaris bij DGM, aangesteld om burgerbrieven te beantwoorden
Eerder stoppen of langer doorwerken: "Graag zou ik doorgaan tot ik er bij neerval. Maar zodra ik het ga hebben over `ik moet nog zoveel jaar', stop ik direct."
Boodschap aan jongeren: "Verzand niet in oeverloos vergaderen. Vergader desnoods staand en luister."
PETER VAN DE RIJT (56)
Dienstjaren: 13
Is nu: projectdirecteur Human Resources, Communicatie en Medezeggenschap bij DGW
Eerder stoppen of langer doorwerken: "Na veertig jaar bij de rijksoverheid wil ik kunnen stoppen als ik eraan toe ben. Helaas kan dat niet meer sinds de FPU."
Boodschap aan jongeren: "Een carrière laat zich meestal niet plannen, leidinggeven is lang niet altijd leuk en werk liever vier dan zeven dagen per week."
Jan Baars, Ph. D. --- info@janbaars.nl
Download PDF 