Follow Jan via TwitterDe Telegraaf - 29 april 2006
Oud is jong!
Beeld van huidige senioren achterhaald
door Marjolein Schipper
"Rimpelruïne surft naar erectieplein.nl". Dat is het heersende beeld van de huidige senior. En senior ben je, vreemd genoeg, steeds vroeger: na je vijfenvijftigste verjaardag ligt het kunstgebit bij wijze van spreke al te klapperen in het glas. Tot verbazing van Nederlandse gerontologen, die nu aan de bel trekken: We kijken op een ouderwetse én achterhaalde manier tegen het ouder worden aan. Onze "levensrest" duurt inmiddels al dertig jaar!'
Laatst werd een goede vriendin vijftig. We waren niet te beroerd om haar een "Oude Doosch" cadeau te doen vol aardige bullen als Kukident, een haarnetje en, natuurlijk, een pak Tenalady. Grapje, moet kunnen. Maar wel gebaseerd op het algemeen heersende idee dat het Grote Verval toch rond je vijftigste zijn intrede doet. Volstrekt ridicuul, vindt professor Jan Baars, die de laatste jaren een enorme paradox waarneemt: We bereiken steeds gezonder steeds hogere leeftijden, ongekend in de geschiedenis; maar we rekenen ons steeds éérder tot "de ouderen".
Ze doen boodschappen tijdens het spitsuur-van-de-werkende-mens, versperren met hun rollator de weg naar de McDonalds-balie en het allerergste, er komen er steeds meer! Oudjes zijn lastig en vooral: duur, dat is het niveau waarop in Nederland het debat over de vergrijzing plaats heeft, vindt prof.dr. Jan Baars, als bijzonder hoogleraar Interpretatieve Gerontologie verbonden aan de Universiteit voor Humanistiek te Utrecht.
Dat debat is volgens Baars gebaseerd op een levensloopidee dat stamt uit de negentiende eeuw, toen we na een periode van twintig jaar zwaar lichamelijk werk inderdaad fysiek waren afgeschreven. Maar leeftijden vallen niet meer samen met de oude ijkpunten. Leeftijd is een volstrekt individueel iets geworden: de ene vijfenzestigjarige geef je nog geen vijfenveertig, terwijl de ander zich al tachtig voelt.'
Hoog tijd, volgens de hoogleraar, voor een cultuurverandering. Daarom trekt hij met zijn boek "Het nieuwe ouder worden" aan de bel. Iedereen heeft daar volgens hem baat bij: Op je vijfenveertigste kom je gezien je leeftijd al niet meer in aanmerking voor bijscholing. Want hoewel voorzieningen als VUT en prepensioen zijn afgeschaft is het algemene beeld dat je na je vijfenvijftigste bent afgeschreven, eigenlijk blijven hangen. Oudere werknemers worden gezien als een last, ze zouden minder productief zijn en vaker ziek. Terwijl alle onderzoeken dat juist tegenspreken.'
Dat betekent voor jongere werknemers dat er een enorme last op hun schouders rust. In een periode van krap dertig jaar moeten ze én carriere maken en voor hun kinderen zorgen én wellicht ook nog voor hun ouders. Een enorme hogedrukpan waar menig man of vrouw met een "burn-out" uitstapt. En wat wordt er dan gezegd: tja, de leeftijd he! Maar dáár ligt het niet aan.'
Niet dat Baars ervoor pleit dat iedereen maar eindeloos moet blijven werken: Ik pleit juist voor meer individualiteit. Als je het hebt over langer doorwerken komt iedereen altijd maar met de havenarbeiders aan. Die hebben er, na een leven vol zwaar lichamelijk werk, toch recht op eerder te stoppen met werken, etc. Natuurlijk hebben ze dat. Maar we moeten ons ook realiseren dat een groot deel van de bevolking geen zwaar lichamelijk werk meer verricht. Die carriere kan desgewenst best over een langere periode worden uitgesmeerd, dat komt ouderen en jongeren ten goede.'
Want wat wordt momenteel gezien als het grote nut van ouderen? Geld uitgeven, dat is het enige waarvoor ze nog deugen. Ze moeten reizen en golfen en winkelen: maar de meeste gepensioneerden hebben dat na twee jaar wel gezien, nog buiten het feit dat lang niet iedereen zich een Zwitserleven kan permitteren. In beide gevallen worden ze buiten de samenleving gezet. Vanuit het oude perspectief: wie geen bijdrage levert hoort er niet meer bij. Oud zijn is tegengesteld aan "normaal leven".
En daarom wordt het volgens Baars hoog tijd dat er in Nederland een debat ontstaat rond het thema "Hoe willen we oud worden?". Het is tijd voor een nieuwe definiëring. Oud is nog steeds een negatief begrip: rimpelruïne surft naar erectieplein.nl, dat soort werk. En dat zorgt er ook weer voor dat iedereen weer oud wil worden, maar niemand het wil zijn en we ons dus niet richten op goed of beter oud worden, maar op krampachtig jong blijven. En dat draagt er vervolgens ook weer toe bij dat jongeren denken: oud worden, dat is zo vreselijk, zelfs ouderen zelf willen het niet zijn!'
Er moet ruimte komen voor een positief, inspirerend verhaal over ouder worden, vindt Baars. En dat is iets geheel nieuws, want we hebben namelijk helemaal geen ervaring met het oud worden van tegenwoordig! Mensen van zeventig zeggen tegen mij: ik mag niet klagen, ik bof maar dat ik nog zo goed ben op mijn zeventigste. Maar dat is helemaal geen uitzondering meer, een heleboel zeventigjarigen zijn nog uitermate vitaal, er zijn zelfs onderzoeken dat een groot deel van de thuiswonende tachtigjarigen zich prima voelt. Alleen is dat historisch gezien een volstrekt nieuw fenomeen waarmee we nog niet goed raad weten.'
Het enige wat de overheid momenteel aan de discussie weet bij te dragen is: "jullie moeten langer werken". De oudere als klapstoel van de economie. Geen wonder dat mensen hier tegen in opstand komen. Het is namelijk geen onderdeel van een complete cultuurverandering. Misschien willen mensen uit zichzelf wel graag langer doorwerken als ze een plek in de organisatie krijgen waar hun tientallen jaren werkervaring van nut is of waar ze parttime kunnen werken.'
Onderwerpen die de komende jaren steeds vaker op de agenda zullen staan, verwacht Baars, zelf 59. Maar hij weet ook dat er eigenlijk liever niét over wordt gepraat: Het confronteert jongeren met het gegeven van hun eigen kwetsbaarheid. Nu is het nog lekker eenvoudig: we stoppen de oudjes weg in seniorenland en degenen die overblijven zijn gezond, vitaal en dus onkwetsbaar. Het zijn overigens niet de jongeren alleen die daar zo over denken. Menig hoogbejaarde heeft het over "de oudjes" in het verzorgingstehuis. We willen allemaal oud worden, maar niemand wil oud zijn.
Hoezo ziek, zwak en misselijk?
LEIDEN, zaterdag
De ontgroening heeft véél meer effect op onze samenleving dan de vergrijzing, is de vaste overtuiging van gerontoloog Dick Knook, sinds vorige week "emeritus hoogleraar" want 65 jaar. Ter gelegenheid van zijn afscheid wenste hij geen elitair, hoogwetenschappelijk congres maar vroeg hij om een publieksmanifestatie. Zodat in twaalf Leidse kunstinstellingen tot 5 juni werk te zien is met als thema "De kunst van het oud worden".
In het Rijksmuseum van Oudheden staat bij voorbeeld het beeld van de ouderdom in de klassieke oudheid centraal (wilde je in Rome iets voorstellen in de politiek dan moest je wel oud zijn, anders had je niet genoeg ervaring) en in de Universiteits Bibliotheek zijn zaken tentoongesteld betreffende superoude mensen.
Ook Dick Knook is, net als prof. dr. Jan Baars, van mening dat vijfenzestigjarigen tegenwoordig nog bij lange na niet zijn afgeschreven: Onze koningin is achtenzestig, de koningin van Engeland is tachtig. Wordt er getwijfeld aan hun capaciteiten? Kijk om je heen: overal zijn zestigplussers op allerlei terreinen actief, is het niet betaald dan wel in het vrijwilligerswerk. Door wie wordt het werk in de sportclub, in de kerk gedragen? Maar de beeldvorming is nog steeds ziek, zwak en misselijk. Daar wil ik met deze kunstmanifestatie graag iets aan veranderen.'
Het probleem ligt niet bij de vergrijzing, het ligt bij de ontgroening, vindt Knook. Het feit dat mensen steeds minder kinderen krijgen en er dus een jongeren-tekort ontstaat, dat is een knelpunt. Weet u dat er in 2050 drie miljoen Duitsers minder zijn,' glimlacht Knook. En twaalf miljoen Italianen! De bevolkingskrimp heeft eerder ingezet dan verwacht en zal zoals bekend grote gevolgen hebben voor de arbeidsmarkt.
Dat er nu nog steeds overal de ouderen er het eerst uitvliegen heeft vooral te maken met het opkrikken van de winst; niet dat het zo slecht gaat met die bedrijven, helemaal niet. Ja, dat soort zaken ga je ook opmerken als je wat ouder wordt.'
Maar de emeritus hoogleraar vindt ook niet dat het alleen om economische redenen noodzakelijk is dat mensen langer actief blijven: Vroeg met pensioen is helemaal niet gezond. Er zijn net cijfers bekend geworden over Amerikaanse Shell-werknemers die met hun 55e met pensioen gingen: ze leefden gemiddeld vijf jaar korter dan degenen die met hun 65e afscheid namen.'
Jan Baars, Ph. D. --- info@janbaars.nl
Download PDF 