Humanistisch Verbond - maart 2009

De kunst van het goed ouder worden:
een interview met prof. Jan Baars

Goed ouder worden is iets anders dan jong blijven. Dat is inzet van het onderzoeksproject ‘Goed ouder worden’ dat de komende vier jaar aan de Universiteit voor Humanistiek (UvH) wordt uitgevoerd. Het project start 12 maart met een congres. Eén van de sprekers is Jan Baars, Hoogleraar Ouder Worden & Levensloop aan de UvH. We praten met Baars over de paradox van de ‘Jongere oudere’ en waarom ouder worden voor Baars zelf in zekere in een bevrijding is.

Prof. Jan Baars is filosoof en gerontoloog. Hij zal in zijn lezing ingaan op de resultaten van 20 jaar onderzoek naar veroudering. Ook zal uit de doeken worden gedaan dat het onderzoek binnen de Universiteit voor Humanistiek een andere richting op zal gaan. Baars vindt dat de beeldvorming over ouder worden te oppervlakkig en te negatief is. Dat is ook één van de centrale thesen in zijn boek ‘Het nieuwe ouder worden’. Daarin constateert hij een opmerkelijke paradox, die van de ‘Jongere Oudere’.

’Je ziet dat ouderen op de arbeidsmarkt steeds sneller oud gevonden worden. Aan de andere kant zie je dat de vijftigplusser als consument wordt aangesproken op activiteiten waarin het jong zijn en blijven accent krijgt: dat ze producten kopen met een jeugdig imago, bergen beklimmen en woestijnen bereizen.’

Bang om oud te worden

Ook daar is geen positieve aanvaarding van ouder worden te vinden. Er is zelfs sprake van een heuse anti-verouderingsindustrie, schrijft Baars in zijn boeken. Hij gebruikt zelfs het woord ‘gerontofobie’ om de schrikbeelden die bij ouder worden opdoemen te beschrijven. Het klinkt ernstig, zijn we echt zo bang om oud te worden?

‘Ja, bij veel jongere ouderen lijkt dit gevecht in volle gang. In het algemeen kun je zeggen dat er weinig is nagedacht over wat het betekent om in de ‘derde levensfase’ terecht te komen en uiteindelijk met allerlei vormen van verlies te maken te krijgen.’ Het valt Baars op dat in onderzoek naar ouderen biologische en pathologische invalshoeken dominant zijn en dat er nog weinig stilgestaan is bij sociaal-existentiële aspecten. De vraag daarbij is hoe kan je als mens goed ouder worden. En wat is eigenlijk zinvol ouder worden? Het is niet eenvoudig hier algemene geldende principes over te formuleren.

‘Enerzijds is er veel te zeggen over de voorwaarden, omstandigheden en thema’s die daarbij van belang zijn. Anderzijds is het voor ieder een existentieel proces waarbij je weliswaar van alles kunt leren van anderen, maar jouw leven kan niet in generaliserende termen gevat worden. Goed ouder worden is immers iets wat je zelf op hoogst individuele wijze vorm probeert te geven, terwijl je verder gaat met het leven.’

Voor Jan Baars (62 jaar) zelf omvat goed ouder worden in elk geval een voortzetting van zijn wetenschappelijke werk. ‘Ik zou heel graag willen blijven werken. Niet dat ik vind dat alle mensen per se moeten blijven werken, maar ik zelf wil graag de kans hebben door te werken zolang ik dat wil. Bovendien vind ik erg boeiend om jonge wetenschappers te begeleiden. Ouder worden geeft mij ook meer vrijheid voor familie en vrije tijd, dat vind ik ook wel prettig. Belangrijk is dat ik meer tijd krijg om mijn eigen ontdekkingstocht voor te zetten. Een zoektocht naar iets wat niet precies van tevoren te benoemen is, dus niet op de manier zoals je olie of goud zoekt, maar eerder een zoektocht naar dat wat zich als belangrijk zal tonen in mijn leven.’

Ouder worden als bevrijding

Voor Jan Baars is ouder worden in zekere zin een bevrijding. ‘Het jongere leven is toch vaak een worsteling met het leren omgaan met vele verantwoordelijkheden. Het is prettig om dat gemakkelijker te leren doen en daarin meer ruimte te krijgen voor jezelf. Het leven wordt lichter als je meer ervaring hebt en meer vermogen hebt ontwikkeld om met meer inzicht te kunnen relativeren. In die zin kan ik me wel vinden in de tekst die Bob Dylan zong in My Back Pages

“Good and Bad, I define these terms, Quite clear, no doubt, somehow Ah - but I was so much older then; I'm younger than that now”.

Het is duidelijk: ‘Goed Ouder worden’ is voor Baars veel meer dan het proces van veroudering en pathologie. ‘Natuurlijk moeten we doorgaan met pathologie en het zo goed mogelijk behandelen van ouderdomsziekten. Maar we zouden daarnaast toch ook anders om moeten gaan met eindigheid en tijd’. Daarbij laat Baars zich inspireren door de levenskunst van de Grieken en Romeinen.

Levenskunst

‘In de nieuwe Engelse vertaling van mijn boek heb ik het hoofdstuk over levenskunst uitgebreid. In de levenskunst is een zorgzame omgang en aandacht voor jezelf heel belangrijk. Het ontwikkelen van een gevoeligheid voor unieke, bijzondere momenten en daar de tijd voor nemen, is daarbij essentieel. Niet alleen in de privé-sfeer, maar ook in je werk: overal waar je met andere mensen te maken hebt. Door uitwisseling en communicatie met anderen krijgt deze levenskunst vorm. De levenskunst van de Grieken en Romeinen was echter sterk gericht op het vitale leven en niet op het ouder worden. Dat heeft er mee te maken dat er toen maar weinig mensen ouder werden en de mensen toen meestal miserabel leefden. Aristoteles was bijvoorbeeld heel negatief over de ouderdom.’

De betekenis van de gemeten tijd is volgens Baars in de moderne tijd te ver doorgeschoten. ’Chronologische tijd is nodig om ervoor te zorgen dat treinen op tijd vertrekken en aankomen en dat wij dit gesprek kunnen voeren om het moment dat we het afspraken, maar er is wel veel nadruk op komen te liggen. Dat kan ertoe leiden dat mensen ongevoelig worden voor specifieke momenten en de ervaringen die daarin verborgen liggen. Terwijl de betekenis daarvan heel belangrijk kan zijn. Die ongevoeligheid kan niet alleen leiden tot stress, gehaastheid of minder levensgeluk, maar kan ook direct schadelijk zijn, bijvoorbeeld als men de thuiszorg gaat opsplitsen in diverse zorgverrichtingen die binnen een van tevoren vastgesteld aantal minuten moeten plaatsvinden.’

Jan Baars, Ph. D. --- info@janbaars.nl

Forthcoming from Policy Press

Recent Publications