Follow Jan via TwitterVrij Nederland - Actueel: Leeftijdsdiscriminatie
Oud, eenzaam en veertig
(Melanie de Vriezel)
Het kabinet wil ouderen aan het werk houden. Maar werkgevers kiezen voorjong en goedkoop en werknemers worden dus steeds vroeger afgeschreven.
Iedere dag surf ik een paar uur langs vacaturesites. De rest van de dag probeer ik zo zinvol mogelijk door te brengen en het ontslag van me af te zetten. Veertig uur per week solliciteren, daar raak je pas opgebrand van,' zegt elektrotechnicus Bert van Schie (42), sinds februari van dit jaar werkloos. Hij volgde een mbo-opleiding, maar groeide in zijn werk door tot hbo-niveau. Het zoeken naar een nieuwe baan verloopt moeilijk. Drie sollicitatiegesprekken bleven zonder resultaat. Telkens hoort hij hetzelfde verhaal: hij is te zwaar voor de functie. `Werkgevers zijn vooral op zoek naar jongeren. Ze hebben misschien minder ervaring, maar zijn wel goedkoper.' Bert wil nog jaren blijven werken. Maar maak dat maar eens duidelijk aan een toekomstige werkgever. Lex Scholten (47) zit in hetzelfde schuitje. Jarenlang leidde hij veranderingsprocessen in het bedrijf waar hij werkte, maar door de recessie moest zijn werkgever in 2003 zestien procent van het personeel ontslaan. Sinds kort is Scholten voorzitter van TalentPlus, een organisatie in Nijmegen die hoogopgeleide veertigplussers zonder werk begeleidt bij hun terugkeer naar de arbeidsmarkt. De meeste deelnemers zijn ontslagen na een reorganisatie – al jaren de ideale kapstok om oudere werknemers weg te werken. Scholten schudt het hoofd. `Ik kijk met verbazing hoe makkelijk bedrijven veertigers uit het arbeidsproces stoten. De maatschappij heeft ons hard nodig. We hebben tonnen ervaring, maar belanden gewoon op straat. En dan kan het lastig worden. Je houdt je vaardigheden wel één of twee jaar goed, maar na vijf jaar behoor je tot een verloren generatie.'
Eenmaal weg gesaneerd komen veertigers moeilijk aan de slag. Geen werkgever die het in zijn hoofd haalt om nog hardop te beweren dat leeftijd de reden is om ze niet aan te nemen – sinds I mei 2004 is zulke openlijke leeftijdsdiscriminatie verboden. Maar bedrijven slagen er wonderwel in de wet te omzeilen, door bijvoorbeeld impliciet leeftijdsgrenzen aan te geven. Een sollicitant mag dan maximaal tien jaar ervaring hebben en kan dus met an- dere woorden niet ouder dan pakweg dertig zijn.
Scholten kan erover meepraten. Bij ieder sollicitatiegesprek kreeg hij een ander argument te horen. Toen hij bij een van die gesprekken vroeg of zijn leeftijd de doorslag had gegeven, zei de dame aan de andere kant van de tafel: 'Nou nee, op leeftijd hebben we helemaal niet gelet. Maar nu u het zegt, alle mensen die we hebben uitgenodigd, zijn jonger dan u.' Het kabinet doet erg zijn best ou- deren aan het werk te krijgen en te houden – de ruzie met de vakbeweging over afschaffing van het prepensioen is inmiddels zo hoog opgelopen dat het einde van het poldermodel voorspeld wordt. Tegelijkertijd loopt, zo bleek onlangs uit cijfers van het Centrum voor Werk en Inkomen (de voormalige arbeidsbureaus), de werkloosheid onder ouderen snel op. En daar komt bij: werknemers zijn steeds jonger oud. Tot voor kort werden vooral vijftig- en zestigplussers als senior (en daarmee: afgeschreven) bestempeld, nu is het de beurt aan mensen die jonger zijn. Eind 2005 zal 52,6 procent van de werklozen bestaan uit veertigplus- sers. In 1992 was dat slechts dertig procent. Vanwaar die afkeer van oudere werknemers? In de jaren vijftig werd in Nederland de AOW ingevoerd, als een recht voor vijfenzestigplussers. Voor veel werknemers kwam de wet toen als een verlossing. Wie na vijftig jaar zwaar lichamelijk werk zijn pensioen haalde, kon vaak meteen door naar een verpleeghuis. Hierdoor is het beeld ontstaan dat oudere werknemers per definitie `op' zijn. Ze zijn niet productief meer, ze zijn versleten en star– er valt niets meer aan bij te scholen. `We zijn heel sterk gefixeerd op leeftijd,' zegt gerontoloog Jan Baars, professor aan de Universiteit voor Humanistiek. Zelfs in overheidsnota's zoals Een leven lang leren wordt niet meer gesproken over zestigplussers. `Het leven lijkt op te houden bij zestig,' zegt Baars. `Ook nog jongere mensen worden al niet meer bijgeschoold. Bedrijven hanteren rekenmodellen die bepalen hoeveel tijd nodig is om de kosten daarvan terug te verdienen. De pensionering werpt dus zijn schaduw jaren vooruit.'
Ook de personeelssamenstelling van bedrijven speelt een belangrijke rol. Sinds de recessie van de jaren tachtig, waarin oudere werknemers werden aangemoedigd plaats te maken voor werkloze jongeren, is vervroegde uittreding een automatisme geworden. `Daardoor zijn werknemers van vijfentwintig tot vijftig jaar onder enorme druk komen te staan,' zegt Baars. Ze belanden in het zogenaamde spitsuur van hun leven en moeten in een periode van twintig tot vijfentwintig jaar alles opbouwen: gezin, huis, kinderen, inkomen en een pensioen voor dat hele lange leven na de arbeid. Er komt een enorm grote druk op het middendeel van de levensloop, met veel stress als gevolg. Op een gegeven moment krijgen veel werknemers WAO-klachten. `Die hebben niet veel te maken met leeftijd, maar met de chronische overbelasting van de twintig jaar daarvoor,' zegt Baars. `De reactie is dan: zie je wel dat oudere werknemers vaker klachten hebben? Werkgevers denken dat dit door de leeftijd komt, maar eigenlijk is het een secundair effect, ontstaan door de inkorting van de normale arbeidsloopbaan.'
Ouderen zijn te vaak ziek, denken bedrijven, en als ze dat niet zijn, voeren ze weinig uit – terwijl ze doorgaans veel verdienen. Maar het algemene beeld van verminderde productiviteit bij oudere werknemers wordt niet door onderzoek bevestigd. Niet de leeftijd is een probleem, maar de overbelasting. Baars: 'De huidige segmentering van de levensloop confronteert mensen eerst met een structurele overbelasting en daarna met een onderbelasting. Voor alle leeftijden is het van belang om een goede balans te houden waarbij zowel overbelasting als onderbelasting vermeden worden.'
Nu zijn het nog veertigers die massaal weg moeten. Zijn straks de dertigers aan de beurt? Baars denkt niet dat de leeftijdsgrens nog meer naarvoren zal schuiven. Natuurlijk zijn er beroepen waar je al oud bent als je dertig bent, denk aan balletdansers. `Maar gelet op de huidige levensverwachting is het belachelijk om veertigers als ouderen te bestempelen. Het is een hardnekkig overblijfsel van een levens-loopmodel dat zich vooral op zwaar lichamelijke arbeid richt' VN
[Bert van Schie is een pseudoniem]
Jan Baars, Ph. D. --- info@janbaars.nl
Download PDF 